Kıymetli hemşerilerim, mevsimin ilk karı yağdı, her yer bembeyaz … Artık soğuğu hissetmek için başımızı evimizden çıkarmamıza bile gerek yok, evde kalorifer de yansa, soba da, azıcık cam açsak, kapıyı aralık bıraksak bile soğuk hava bizi şöyle bir titretiyor. Eminim ki çalışanlar olarak hepimiz ister memur olalım, ister işçi; isterse işveren, bu soğukta işyerlerimize çıkıp gitmek istemiyor, keşke bugün tatil olsa da dinlensek diye haftanın diğer günlerinde hafta tatilimizi iple çekiyoruz. Ama her şeyin bir kuralı olduğu gibi, hafta tatiline hak kazanabilmek için gerek çalışma süresi, gerekse diğer istisnaları ile birlikte çeşitli kurallar bulunmaktadır. Bu hafta sizlere hafta tatiline ilişkin düzenlemeler hakkında bilgi vermek istiyorum.
Çalışma yaşamına ilişkin ana kanun olan 4857 sayılı İş Kanunumuz “Hafta Tatili Ücreti” başlıklı 46. Maddesinde “İşyerlerinde, işçilere tatil gününden önce 63 üncü maddeye göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşulu ile yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmidört saat dinlenme (hafta tatili) verilir” denilerek, işçilerin haftanın 24 saatlik bir diliminde, bir başka deyişle en az bir gününde dinlendirilmesinin zorunlu olduğu bildirilmiştir.
Kanunun öngördüğü 63. Maddedeki çalışma süresi, aksi işveren ve işçi tarafından kararlaştırılmadığı sürece haftalık 45 saat olarak kabul edilmektedir. Buna göre İş Kanununa tabi işçilerin, herhangi bir işyerinde haftalık çalışma süresinin sınırı 45 saattir. İşyerlerinde çalışma süresi bu sınır gözetilmek kaydıyla belirlenmelidir. İşveren işinin durumuna göre ve çalıştırdığı işçi sayısına göre ister tek vardiya, ister birden çok vardiya halinde çalışma yaptırsın, işçilerini en çok 45 saat çalıştıracak, bunun dışında en az 24 saat olmak üzere hafta tatili kullandıracaktır. Örneğin, işveren tek vardiya ve haftanın altı günü, Pazartesiden Cumartesiye işyerini açık tutmak istiyorsa, işçileri günlük 45/6=7,5 saat çalıştıracak ve Pazar günü işçilerine hafta tatili kullandıracaktır. Eğer ki, işveren Pazartesiden Cumaya beş gün işyerini açık tutmak istiyorsa, işçilerini 45/5=9 saat çalıştıracak, çalışılmayan iki gün olan Cumartesi ve Pazar günleri, haftalık çalışma süresi tamamlandığı için işçilerine hafta tatili kullandıracaktır. Ancak işyeri diyelim ki haftanın yedi günü açık ise, işçiler, haftalık belirlenen çalışma günlerinde çalışmak üzere, bir haftalık süre içerisinde olmak üzere yine en az 24 saat hafta tatili kullanacaktır. Örneğin işçi için Salı, Çarşamba veya Cuma fark etmez, haftanın diğer günlerinde çalışmış olmak koşulu ile hafta tatili kullandırılması sağlanmak zorundadır.
İşçilerin yukarıda saydığımız zamanlarda veya günlerde hafta tatili kullanmaya hak kazandığını söyledik. Peki kullandırılan hafta tatilleri için işçiye bir ücret ödenecek midir? Kanuna göre; çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir. Yukarıdaki örneklerde hafta tatili bir gün veya iki gün fark etmez, kaç gün hafta tatiline hak kazanılırsa kazanılsın, çalışılmayan bu günler için işçiler, bir iş karşılığı olmaksızın hafta tatili ücretine hak kazanacaktır. Hafta tatilinin bir ya da iki gün olması işverenin işi gereği belirlendiği için, ücreti de çalışılmasa dahi ödenmek zorundadır. Ayrıca hafta tatili illa ki bir ya da iki gün olmak zorunda değildir. Örneğin işçiler haftanın beş günü günlük 8 saat, Cumartesi öğlene kadar 5 saat çalışıyorsa, haftalık 45 saati doldurduktan sonra, mesela Cumartesi saat 13.00’den itibaren hafta tatili kullanmaya başlayacak, ücreti ise bir iş karşılığı olmaksızın ödenmeye devam edecektir.
Aslında hafta tatili ücreti, aylık ücretin içerisinde giydirilmiş olarak bulunmaktadır. İşçilerin özellikle aylık ücretle çalıştırıldıkları çalışma ilişkisinde, ücret bordroları 30 gün üzerinden düzenlenmekte, SGK primleri 30 gün üzerinden yatırılmaktadır. Burada işçi haftada bir gün hafta tatili kullanıyorsa, işçinin fiili çalışma günleri 25-26 gün olmakta, 4 ya da 5 gün için işçi çalışmadan hafta tatili ücretine hak kazanmakta, ancak ücreti tam olarak ödenmektedir. İşçi eğer günlük ücretli olarak çalışıyorsa, haftada belirlenen iş günlerinde çalışmakla hafta tatiline hak kazanmakta, dolayısıyla hak kazandığı hafta tatili ücreti de aylık ücretine dahil olmaktadır.
Ancak bu ücret ödeme biçiminde eğer ki işçi haftanın bir gününde eksik çalışırsa hafta tatili ücretine hak kazanamayacak ve çalışmadığı günün ücreti ile birlikte, hafta tatili ücreti de kendisine eksik olarak ödenebilecektir.
Kanun hafta tatiline hak kazanmak için, aslında çalışılmamakla birlikte bazı durumların çalışılmış gibi hesaba katılacağını söylemektedir. Buna göre;
a) Çalışmadığı halde kanunen çalışma süresinden sayılan zamanlar ile günlük ücret ödenen veya ödenmeyen kanundan veya sözleşmeden doğan tatil günleri,
b) Evlenmelerde üç güne kadar, ana veya babanın, eşin, kardeş veya çocukların ölümünde üç güne kadar verilmesi gereken izin süreleri,  
c) Bir haftalık süre içinde kalmak üzere işveren tarafından verilen diğer izinlerle hekim raporuyla verilen hastalık ve dinlenme izinleri, çalışılmış günler gibi hesaba katılır.
Zorlayıcı ve ekonomik bir sebep olmadan işyerindeki çalışmanın haftanın bir veya birkaç gününde işveren tarafından tatil edilmesi halinde, haftanın çalışılmayan günleri ücretli hafta tatiline hak kazanmak için çalışılmış sayılır.
Değerli okuyucular, hafta tatilinin yukarıda açıkladığımız üzere bir dinlenme süresi olduğu açıktır. Ancak işyerlerinde işçilerin hafta tatili günlerinde de çalıştırıldıkları sıkça rastlanan bir durumdur. İşçilere bu günlerde çalıştırılmaları durumunda, yerine bir gün hafta tatili verildiği, ancak ilave bir ücret ödemesi yapılmadığı ya da örneğin çalışılan dört hafta tatilinin birleştirilerek dört gün izin kullandırıldığı görülmektedir. Hafta tatili çalışması niteliği itibarı ile bir fazla çalışmadır. Fazla çalışmaya ilişkin koşullara daha önceki yazılarımızda değinmiştik. Fazla çalışılan bu sürenin ücretinin % 50 zamlı olarak hesaplanıp, işçiye ücret bordrosu ile tahakkuk ettirilerek ödenmesi ya da istenmesi halinde serbest zaman olarak kullandırılması gerekmektedir. Yani işçi çalıştığı 1 gün için 1,5 gün hafta tatili ücretine (fazla çalışma ücreti) hak kazanacaktır. Bu durumda dahi işçinin ayrıca izleyen haftada bir gün dinlendirilmesi, ücretinin bir iş karşılığı olmaksızın ödenmesi zorunludur. Bir başka deyişle işçi o hafta iki gün hafta tatili kullanacaktır. Birisi o haftanın hafta tatili, diğeri ise bir önceki kullandırılmayan hafta tatili yerine hak kazandığı dinlenme süresidir.
Hafta tatilinde sıcacık evinizde, haftanın yorgunluğunu atarken, yazımızla sizleri aydınlatmış olmak dileğiyle, iyi haftalar …