Kıymetli hemşerilerim, çalışma yaşamında genel olarak günlük çalışma süresi kavramından, sabah belirli bir saatte başlayan ve akşam belirli bir saatte biten bir çalışma düzeni anlaşılmaktadır. Ancak biz fark etmesek de, günün büyük bir bölümünde ya da 24 saatin tamamında çalışılması gereken, yani birbiri ardına durmaksızın çalışma yapılan işyerleri de vardır ki, bu işyerleri bizim vardiya düzeni diye bildiğimiz, kanunda postalar halinde çalışma olarak adlandırılan bir çalışma sistemi ile çalışmaktadırlar. Bu çalışma biçiminin kanunun çalışma süresi, gece çalışması, fazla çalışma, denkleştirme süresi, postalar halinde çalışma gibi birçok maddesi ile ilişkisi bulunmaktadır. Yine işyerlerinde sayılan bu maddelere uygun bir çalışma düzeni olduğu gibi, uygun davranılmaması halinde kanunun birçok maddesine aykırılık meydana gelmektedir. Bu hafta sizlere böyle bir işyerinde çalışan bir güvenlik görevlisinin sorusunu yanıtlamaya çalışacağız.
Soru: Ben yaklaşık 6 aydır X fabrikasında güvenlik görevlisi olarak çalışmaktayım. Fabrikamız 24 saat üç vardiya ile çalışıyor. Ancak biz dört güvenlik görevlisi iki vardiya halinde, iki gün 08.00 – 20.00; iki gün 20.00 – 08.00 arasında çalışıyor, sonraki iki gün ise izin kullanıyoruz. Bizim bu çalışma biçimimiz kanuna uygun mudur? Bize ayda 10 saat fazla mesai ücreti verdiklerini söylüyorlar. Bizim hakkımız bu mudur? Yoksa daha fazla mıdır?
Cevap: Öncelikle 24 saat çalışma düzeni olan işyerlerinde sık olarak karşılaşılan bir yanlış çalışma biçimini, sorusu ile sayfamıza taşıyan okurumuza teşekkür ediyorum. Çalışma yaşamında sıklıkla karşılaşılan vardiyalı ya da 4857 sayılı İş Kanununun 69. Maddesindeki tabiri ile postalar halinde çalışma, işyerinde 24 saatin eşit ya da farklı olarak bölünerek işçilerin dönüşümlü olarak postalarda çalıştırıldığı bir çalışma biçimidir. Bu sistemde işçiler birden çok vardiya (posta) ile haftalık çalışma sürelerini tamamlarlar. 24 saat içerisinde 8 saatlik çalışma süresinde, Kanunun ara dinlenmesine ilişkin hükümleri de dikkate alındığında, en az 30 dakika dinlenmek suretiyle toplam 3 vardiya çalışılabilmektedir. Örneğin 08.00-16.00; 16.00-24.00; 24.00-08.00 gibi. İşçiler 30 dakika ara dinlenmesi de kullanıyorlar ise bu çalışma biçiminde fiili günlük 7,5 saat olmak üzere, haftalık 6 günlük bir çalışma ile 45 saati dolduracaklar, bu kanuna uygun bir çalışma olacaktır. Çalışmanın başlangıç ve bitiş süreleri her işçi için aynı olabileceği gibi birbirinden farklı da olabilir.
Okurumuzun sorusunda dile getirdiği gibi işyerinde üçlü vardiya sistemi büyük ihtimalle yukarıdaki gibi ve kanuna uygun olarak yerine getiriliyordur. Ancak okurumuzun kendi çalışma düzenine baktığımızda iki vardiya (posta) halinde bir çalışması olduğu, haftanın iki günü gündüz iki günü gece vardiyasında çalışma yaptığı, iki gün ise izin kullandığını görüyoruz. Bu çalışma biçimi ile işçi bir haftanın beş gününü çalışma iki gününü dinlenme ile geçirmektedir. Buna göre okurumuzun, ara dinlenme süresini yazmamasına rağmen, günlük 12 saatlik çalışma süresi içerisinde, kanunun aradığı en az 1 saatlik ara dinlenmesini de kullanarak, yaptığı işin özelliği çerçevesinde 11 saat fiili çalıştığı kabul edilmelidir. İşçimizin haftanın beş günü günde 11 saatlik çalışması ile haftalık (11x5=) 55 saat çalıştığı görülmektedir. Okurumuzun beyanına göre bu her hafta böyle devam ettiğine göre, işçinin haftalık 45 saatin üzerinde çalışma yaptığı zamanların fazla çalışma ücreti olarak kendisine ödenmesi gerekmektedir. Buna göre işçinin haftalık (55-45=) 10 saat fazla çalışma yaptığı, aylık ise en az 40 saat bir fazla çalışması olduğu anlaşılmaktadır. Bu ay içerisinde izin kullandığı ve çalışma yaptığı günlerin dağılımına göre çok az miktarda farklılık gösterebilir. Ancak çalışma aynı biçimde devam ettiği için bir ay daha az ödense bile, usulüne uygun hesap edildiği takdirde sonraki ay daha fazla ödenerek ve ortalaması 40 saaatin altında olamayan bir fazla çalışma hesap edilecektir. Okurumuza ayda sadece 10 saat karşılığı fazla çalışma ödendiğine göre, çalışma biçimi böyle olduğu müddetçe kendisine, ödendiğini söylediği 10 saatin üzerine ilave en az 30 saat daha fazla çalışma ücreti ödenmelidir. Fazla çalışma ücretinin nasıl hesap edileceği ve ödeneceğine daha önceki yazılarımızda değinmiştik. Dileyen okurlarımız ödemenin nasıl yapılacağı konusunda ilgili yazımıza bakabilir.

Okurumuz, iki vardiya halindeki bu çalışma biçiminin yasal olarak uygun olup olmadığını da dile getirmektedir. Çalışma süresini iki bölüm halinde incelemekte fayda var. Birincisi sabah 08.00 – 20.00 arasındaki birinci vardiya, toplamda 12 saatlik çalışma süresi içerisinde 1 saat ara dinlenmesi kullandırılmak kaydıyla, İş Kanununun 63. Maddesindeki günlük yasal çalışma sınırı olan 11 saati aşmamaktadır. İşçinin sürekli gündüz bu saatler arasında çalıştırılmasının, Kanunun iş süreleri açısından bir sakıncası yoktur. Ancak işçinin haftanın beş günü bu şekilde çalıştırıldığı düşünüldüğünde, haftalık çalışma süresi 55 saat olacağından, haftalık 45 saati aşan kısmı için, yukarıda değindiğimiz biçimde fazla çalışma ücreti ödenmelidir.
İşçinin çalıştığı diğer vardiya olan 20.00 – 08.00 arası, çalışma süresi açısından, gündüz çalışması ile aynı sürede, yine günlük 11 saat ve haftalık 55 saatlik bir çalışma düzenine sahiptir. Ancak bu çalışma biçiminde değerlendirilmesi gereken bir diğer husus, işçinin bu dönemde gece çalışması yapıyor olmasıdır. 4857 sayılı İş Kanununun 69. Maddesinde gece “en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönem” olarak tanımlanmıştır. Ayrıca, işçilerin gece 7,5 saatten fazla çalışma yapması da, aynı madde ile yasaklanmış bulunmaktadır. Öğretide gece çalışması bakımından iki farklı görüş ortaya çıkmıştır. Birincisi, işçinin gece döneminde çalıştığı sürenin 7,5 saati aşan kısmının fazla çalışma olduğu, yani okurumuzun durumunda (11 – 7,5=) 3,5 saat günlük, (5 x 3,5 =) 17,5 saat haftalık fazla çalışma yaptığıdır. İkincisi ise, fazla çalışmanın haftalık olarak hesaplanması gerektiği şeklindedir. Buna göre günlük iş sürelerinin esnek çalışma biçimi çerçevesinde değerlendirilerek günlük 11 saati aşmaması nedeniyle günlük yasal sınırı aşılmadığı kabul edilmekte, yani günlük 11 saat üzerinden haftalık (11x5=) 55 saatlik çalışma süresi üzerinden, 45 saatlik kısmı aşan süreler için, haftalık 10 saat fazla çalışma yapıldığı öngörülmektedir. Her iki görüş için de bakış açısına göre ve Kanunun ilgili maddelerinin değerlendirilmesi açısından haklı yönleri olduğu kesindir. Zira bu nedenle üzerinde tam bir uzlaşma sağlanamamaktadır. Ancak burada kesin olan nokta, işin ücretlendirmesini bir yana bırakacak olursak, işçinin gece döneminde her ne şekilde olursa olsun fiili 7,5 saatten fazla çalışmasına engel olunması gerektiğidir.
Okuyucumuza bu konu ile ilgili olarak verebileceğimiz cevabımız ise, işçinin gece döneminde 7,5 saat çalıştırılmasının sağlanacağı şekilde vardiyasının düzenlenmesidir. Bu da çalışma süreleri açısından değerlendirildiğinde, işin süreklilik arz etmesi nedeniyle ancak üç vardiya (posta) halinde çalıştırılması ile mümkün olabilecektir. Aksi takdirde işverenlik hakkında idari para cezası uygulanması gerekir.
Her ne kadar yazımızda gece çalışmasından bahsetsek de; siz değerli okuyucularımıza aydınlık günler dilerim …
Selamlar …