Kıymetli okuyucular, geçmiş yazılarımızda çalışma yaşamında temel kavramlar ve iş sözleşmelerini kısaca sizlere aktarmaya çalışmıştık. Ancak değinmiş olduğumuz çalışma düzeni, işyerinde ister belirli ister belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışmakta olsun tam süreli çalışan bir işçinin iş ilişkilerini anlatmaktaydı. Günümüz iş ilişkilerinde gerek işçinin haftalık çalışabilecek iş süresini birden fazla işyeri arasında dağıtmak isteği, gerekse işverenin işçinin çalışmasına her an değil, günün belirgin saatleri ya da haftanın belirli günlerinde ihtiyaç duyması nedeniyle, tam zamanlı çalışma biçiminin yanında 4857 sayılı İş Kanunu 13. Maddesi 1. Fıkrasında açıklanan “Kısmi süreli iş sözleşmesi” mevzuatımıza girmiş bulunmaktadır.
Kısmi süreli iş sözleşmesi kanunda “İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi durumunda sözleşme kısmî süreli iş sözleşmesidir” şeklinde tanımlanmıştır. Tanımdan yola çıkacak olursak karşımıza iki kavram çıkmaktadır: Haftalık çalışma süresi ve tam süreli çalışma. Haftalık çalışma süresi, 4857 sayılı İş Kanunu 63. Maddesinde genel olarak haftada en çok kırkbeş saat olarak belirlenmiştir. Madde de “Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır” denilerek bunun aksinin kararlaştırılmasının mümkün olduğu söylenmektedir.
Bu durumu bir örnekle açıklayalım. Bir tekstil fabrikasında haftanın altı günü çalışmak üzere işe başlayan işçi, işyerinde eğer tek vardiya çalışılıyorsa ve haftanın her günü aynı saatler arasında çalışma yapılıyorsa, Pazartesi – Cumartesi günleri arasında öğlen tatilinde 1 saat ara dinlenmesi ile sabah ve öğleden sonra toplam iki kez olmak üzere 15’er dakikadan iki çay arası da dikkate alındığında; sabah 08:30’da işbaşı yapıyor ise haftalık çalışma süresinin bir güne isabet eden miktarı olan (45/6=) 7,5 saat çalışma süresi işçinin aksi kararlaştırılmamışsa haftalık normal iş gününe düşen çalışma süresi olarak kabul edilir. Bu durumda toplam 1,5 saat ara dinlenmesi katılınca – ki ara dinlenmeleri iş süresinden sayılmaz – toplam (7,5+1,5=) 9 saatlik çalışmayı sabah başladığı saatin üzerine koyarsak, (08:30 + 9 saat=) saat 17:30’da normal günlük iş süresinin bitmesi gerekir. Örneğimizde tam süreli çalışan emsal işçinin çalışma süresi günlük 7,5 saat ve haftalık altı gün çalışma olarak belirlenmiştir. Ancak bu çalışma biçiminin örneğin haftanın beş günü, günlük 8 saat (toplam 40 saat) ya da haftanın yine altı günü günlük 6 saat (toplam 36 saat) belirlenmesinde dahi çalışma normal tam süreli bir çalışma olarak kabul edilmektedir.
Buradan kısmi süreli çalışmaya geçecek olursak, kanunda tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde az olarak belirlenen çalışma süresinin ne kadar az belirleneceği, İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliğinin 6. Maddesi “İşyerinde tam süreli iş sözleşmesi ile yapılan emsal çalışmanın üçte ikisi oranına kadar yapılan çalışma kısmi süreli çalışmadır” hükmüne göre, işyerinde yapılan haftalık çalışma süresinin 2/3’ü oranında yapılan çalışma olarak kabul edilmiş bulunmaktadır. Örneğimize dönecek olursak işyerinde çalışma süresi haftalık 45 saat olarak belirlendiğinden, bu çalışmanın 2/3’üne tekabül eden (30 x 2/3 =) haftalık toplam 30 saate kadar yapılan çalışmalar kısmi süreli çalışma olarak kabul edilecektir. Örnekte yer alan tekstil fabrikasında mesela bir ütücünün çalışmasına günün öğleden sonraki kısmında ihtiyaç duyulacağını varsayarsak, günde 4 saat çalışmasının yeterli olduğu düşünülürse, haftanın altı günü 4 saat çalışan bu işçinin haftalık toplam çalışma süresi (6 x4=) 24 saat olacak ve bu çalışma bu işyeri için 30 saatin altında yer aldığı için de kısmi süreli çalışma olarak kabul edilecektir.
Ancak işyerinde tam süreli emsal çalışma 45 saat olarak değil de İş Kanunu 63. Maddeye göre daha az belirlenmiş  ise, kısmi süreli çalışmanın bu belirlenen sürenin 2/3’üne kadar yapılması gerekmektedir. Örneğin bu tekstil fabrikasında haftanın beş günü günde 7,5 saat çalışılsaydı, bu işyerinde haftalık çalışma süresi (7,5 x 5=) 37,5 saat olacağından, kısmi süreli çalışmanın sınırı da (37,5 x 2/3=) 25 saat olacaktı. Başka bir deyişle, ancak haftalık toplam 25 saate kadar yapılan çalışmalar kısmi süreli çalışma olarak kabul edilecek, bu sürenin üzerinde yapılan çalışmalar ise tam süreli çalışma olarak kabul edilecektir.
Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçiler için kanun koyucu özel koruyucu düzenlemeler öngörmüştür. 4857 sayılı İş Kanunu 13. Maddesine göre “Kısmî süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçi, ayırımı haklı kılan bir neden olmadıkça, salt iş sözleşmesinin kısmî süreli olmasından dolayı tam süreli emsal işçiye göre farklı işleme tâbi tutulamaz. Kısmî süreli çalışan işçinin ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri, tam süreli emsal işçiye göre çalıştığı süreye orantılı olarak ödenir. Emsal işçi, işyerinde aynı veya benzeri işte tam süreli çalıştırılan işçidir. İşyerinde böyle bir işçi bulunmadığı takdirde, o işkolunda şartlara uygun işyerinde aynı veya benzer işi üstlenen tam süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılan işçi esas alınır. İşyerinde çalışan işçilerin, niteliklerine uygun açık yer bulunduğunda kısmî süreliden tam süreliye veya tam süreliden kısmî süreliye geçirilme istekleri işverence dikkate alınır ve boş yerler zamanında duyurulur” denilerek tam süreli emsal işçi karşısında kısmi süreli çalışan işçinin hakları koruma altına alınmıştır.
Madde hükmü değerlendirildiğinde görüleceği üzere, kısmi süreli çalışmalarda işçinin normal çalışma ücreti, hak kazanmışsa hafta tatili ücreti, genel tatil ücreti ve yıllık ücretli izinleri gibi bölünebilir menfaatlerinin tam süreli emsal işçiye göre hesaplanıp verilmesi gerekmektedir. Örneğin eğer kısmi süreli çalışan işçi, 4857 sayılı İş Kanununun 13. Maddesi gerekçesinde de yazılı olduğu üzere haftada en az üç gün ve daha fazla çalışıyor ise hafta tatiline hak kazanacak, hafta tatili kullanırken de çalışmasının tam süreli çalışana oranı kadar hafta tatili ücreti hak edecektir. Biraz daha açmak gerekirse haftanın dört günü toplam 22,5 saat kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçinin (22,5/45=) ½ oranında hafta tatili ücretine hak kazanacağını, yani emsal tam süreli çalışan işçinin ayda dört günlük çalışılmadan hafta tatili ücretine hak kazandığı gibi, kısmi süreli çalışan işçinin de (4/2=) iki günlük hafta tatiline hak kazanacağını söylemek mümkündür.
Kıymetli hemşerilerim, kısmi süreli iş sözleşmesi hakkındaki genel kuralları yukarıda kısaca tartışmaya çalıştık. Uygulamada diğer konular arasında da yeri geldiğince daha detaylı bilgiler vermeye çalışacağız. Ancak konuya son vermeden önce bilinmesinin faydalı olacağını düşündüğümüz son husus da, kısmi süreli çalışan işçilerin fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yapmasının yasaklanmış olmasıdır. İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 8. Maddesinin d) bendine göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçilere fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılamayacağı kanun koyucu tarafından emredilmiş bulunmaktadır. Yani bunların belirlenen haftalık çalışma sürelerinden fazla çalıştırılması yasaktır. Bir diğer kısmı süreli çalışma biçimi olan “Çağrı üzerine çalışma” konusuna da daha sonraki yazılarımızda yer vereceğiz. Hepinize sorunsuz bir çalışma yaşamı umuduyla iyi haftalar diliyorum … Selamlar …
[email protected]