Hocalı Katliamı (Azerice: Xocalı soyqırımı), Karabağ Savaşı sırasında meydana geldi. Olayda Azeri sivillerin, Ermenistan’a bağlı kuvvetler tarafından toplu şekilde öldürüldüğü bildirildi.
“Memorial” İnsan Hakları Savunma Merkezi, Human Rights Watch, The New York Times gazetesi ve Time dergisine göre olayın, Ermenistan’ın ve 366. Motorize Piyade Alayı’nın desteğindeki Ermeni güçleri tarafından gerçekleştirildiği aktarıldı.
Karabağ Savaşı’nda Ermeni kuvvetlere komutanlık yapmış eski Ermenistan Cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan ile Markar Melkonyan’ın aktardığına göre, Monte Melkonyan olayın Ermeni güçler tarafından yapılan bir intikam olduğunu ifade etti.
Human Rights Watch, Hocalı’da yaşananları, Dağlık Karabağ’ın işgalinden bu yana gerçekleşen en kapsamlı sivil katliamı olarak nitelendirdi.
Dağlık Karabağ bölgesinin önemli tepelerinden birinde bulunan Hocalı kasabası, Hankendi ile Ağdam’ı bağlayan yol üzerinde yer alıyordu. Bölgenin tek havalimanı için üs konumunda bulunan kasaba, bu nedenle Ermeni güçleri açısından askerî hedef niteliği taşıyordu.
Human Rights Watch’un raporuna göre Hocalı, Hankendi’yi top ateşine tutan Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından üs olarak kullanıldığı gerekçesiyle Ermeni kuvvetlerince ateş altına alındı.
Aralık 1991’de Hankendi çevresindeki Kerkicahan kasabasının alınmasının ardından Hocalı tamamen ablukaya alındı. 30 Ekim’den itibaren karayolu ulaşımı kesildi, kasabaya yalnızca helikopterle ulaşım sağlanabildi.
20 Kasım 1991’de Hocavend semalarında Mi-8 tipi bir helikopterin Ermeni kuvvetler tarafından vurulması sonucu, aralarında Azerbaycan devlet yetkilileri ile Rus ve Kazak gözlemcilerin de bulunduğu 20 kişi hayatını kaybetti. Bu olayın ardından hava ulaşımı da sona erdi.
İşgalden önceki 1991-1992 kış aylarında Hocalı’nın sürekli bombalandığı bildirildi. Human Rights Watch’a konuşan Hocalı’dan çıkan mülteciler, bazı bombardımanların doğrudan sivil hedeflere yönelik olduğunu belirtti. Saldırıdan önce kasabanın aylardır elektrik ve gazdan yoksun olduğu kaydedildi.
936 kilometrekarelik alana sahip Hocalı’da savaş öncesi 2 bin 605 aileden oluşan 11 bin 356 kişi yaşıyordu. Kasaba, Alef Hacıyev komutasındaki yaklaşık 160 hafif silahlı Özel Polis Gücü (OMON) birimi ve ilave 200 kişilik savunma kuvveti tarafından korunuyordu.
Ermeni güçleri, 25 Şubat’ı 26 Şubat’a bağlayan gece, bölgedeki 366. Alay’ın desteğiyle Hocalı’nın giriş ve çıkışlarını kapattı.
Azerbaycan resmî kaynaklarına göre saldırıda 83 çocuk, 106 kadın ve 70’ten fazla yaşlı olmak üzere toplam 613 kişi öldürüldü, 487 kişi ağır yaralandı.
1.275 kişinin rehin alındığı, 150 kişinin ise kaybolduğu bildirildi. Yapılan incelemelerde bazı cesetlerin yakıldığı, gözlerinin oyulduğu ve başlarının kesildiğinin tespit edildiği aktarıldı. Hamile kadınlar ve çocukların da saldırıya maruz kaldığı belirtildi.
Uzun süre bölgede bulunan cesetlerin alınamadığı kaydedildi.
Eski ASALA eylemcilerinden Monte Melkonyan’ın, Hocalı’ya yakın bölgede Ermeni askerî birliklere komutanlık yaptığı ve olaydan bir gün sonra çevrede gördüklerini günlüğüne yazdığı bildirildi.
Melkonyan’ın ölümünün ardından kardeşi Markar Melkonyan tarafından ABD’de yayımlanan “My Brother’s Road” adlı kitapta, 2 bin Ermeni savaşçısının Hocalı’nın üç tarafındaki yüksekliklerden ilerleyerek kasaba sakinlerini doğuya doğru sıkıştırdığı, mültecilerin Ağdam yönüne ilerlerken ateşe tutulduğu ve bazı sivillerin bıçaklandığı ifadelerine yer verildi.
Human Rights Watch’a konuşan mülteci Reise Aslanova ise saldırı sırasında sürekli ateş açıldığını söyledi.
Ne Olmuştu?
Karabağ Savaşı sırasında stratejik konumda bulunan Hocalı kasabası aylar süren abluka ve bombardımanın ardından 25-26 Şubat 1992 gecesi Ermeni güçlerinin saldırısına uğradı.
Azerbaycan’ın resmî verilerine göre 613 sivil hayatını kaybetti, yüzlerce kişi yaralandı, çok sayıda kişi rehin alındı ya da kayboldu. Olay, insan hakları örgütlerinin raporlarına ve uluslararası basına yansıdı.
