Küresel gıda piyasaları, çatışmaların tedarik zincirlerinde yarattığı aksamalar, yükselen nakliye giderleri ve olumsuz hava koşullarının etkisiyle yeni bir fiyat artışı riskiyle karşı karşıya. Tahıl sevkiyatlarında yaşanan sorunlar ve bazı bölgelerde üretimin düşmesi, gıda arzı üzerindeki baskıyı artırıyor.
Karadeniz’de tahıl altyapısına yönelik saldırılar buğday sevkiyatlarını aksatırken, Kızıldeniz’deki güvenlik sorunları gemilerin daha uzun ve maliyetli güzergâhlara yönelmesine neden oluyor. ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaşın da akaryakıt fiyatlarını yükselttiği ve Hürmüz Boğazı üzerinden gübre ihracatını aksattığı aktarılıyor.
Bunlara ek olarak El Niño kaynaklı kurak hava koşulları, Hindistan ve Güneydoğu Asya’da tarımsal üretimi olumsuz etkiliyor. Azalan arz ve yükselen üretim maliyetleri, küresel gıda fiyatlarında yeni artışların önünü açıyor.
Buğdaydan Pirince Birçok Üründe Fiyatlar Yükseliyor
Gıda piyasalarındaki hareketlilik farklı ülkelerde temel tüketim ürünlerine yansımaya başladı. Endonezya’da yağışların gecikmesi beklentisiyle pirinç fiyatları rekor seviyelere çıkarken, Mısır’da ekmek fiyatlarında artış yaşandı. Hindistan’da ise zayıf muson mevsiminin üretimi düşürmesinin ardından şeker fiyatları tüm zamanların en yüksek seviyesine ulaştı.
Verilere göre buğday fiyatları 2026 yılında yüzde 30’dan fazla yükseldi. Asya’nın önde gelen pirinç ihracatçılarında fiyatlar, stokların yüksek olmasına rağmen yüzde 10 ila yüzde 13 arasında arttı.
Diğer ürünlerde de benzer bir tablo görülüyor. Birleşik Arap Emirlikleri’nde yemeklik yağ fiyatı yaklaşık yüzde 40 artarken, Endonezya’da bitkisel yağ fiyatları yıl içinde yüzde 7 yükseldi. Hindistan’da şeker, soğan ve bakliyat fiyatları eylülde bir önceki aya göre yüzde 10’dan fazla arttı.
Mısır’da sübvansiyonsuz büyük boy ekmeğin fiyatı da temmuz ayında 4 Mısır lirasıyken yaklaşık 5 Mısır lirasına çıktı.
FAO’dan Gıda Fiyatları İçin Uyarı Geldi
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütünün (FAO) Başekonomisti Maximo Torero, Reuters’a yaptığı değerlendirmede, küresel gıda sisteminin birden fazla baskıyla karşı karşıya kaldığını belirtti.
Torero, “Bütün bunlar sistem üzerinde büyük baskı oluşturdu” dedi. Önümüzdeki döneme ilişkin değerlendirmesinde ise “Yıl sonuna yaklaşırken, gelecek yılın başında ve belki de gelecek yıl boyunca daha büyük bir etki göreceğiz” ifadelerini kullandı.
FAO Gıda Fiyat Endeksi de küresel piyasalardaki yükselişi ortaya koydu. Uluslararası ticarete konu olan ürünlerin fiyatlarındaki aylık değişimleri izleyen endeks, eylülde ortalama 136 puana ulaşarak Kasım 2022’den bu yana en yüksek seviyesini gördü.
Dünya Bankası verilerine göre, eylülde sona eren üç aylık dönemde incelenen 150 ülkenin yüzde 22’sinde gıda enflasyonu genel enflasyonun üzerine çıktı. Önceki üç aylık dönemde bu oran yüzde 14 olarak kaydedilmişti.
Nakliye Ve Gübre Maliyetleri Üretimi Pahalılaştırıyor
Gıda fiyatlarındaki artışta yalnızca tarımsal üretimdeki düşüş değil, lojistik ve ham madde maliyetleri de etkili oluyor. Petrol fiyatlarındaki yükseliş ve savaş risklerine bağlı ek maliyetlerle bazı önemli küresel nakliye hatlarında taşıma fiyatlarının yaklaşık yüzde 50 arttığı belirtiliyor.
Gübre fiyatları, İran’a karşı savaşın önceki aşamalarında ulaştığı zirveden gerilese de yüksek seviyelerde kalmayı sürdürüyor. Artan nakliye giderleri ve yerel para birimlerindeki değer kaybı da ithalat maliyetlerini büyütüyor.
Endonezya’nın en büyük gıda şirketi PT Indofood’un yönetim kurulu üyesi Franciscus Welirang, Reuters’a yaptığı açıklamada nakliye maliyetlerindeki artışa dikkat çekti. Welirang, “Nakliye maliyetleri de arttı. Bunlar rupiye çevrildiğinde, Endonezya para biriminin zayıflığı nedeniyle etki daha da büyüyor” dedi.
Endonezya’da buğday ithalatındaki düşüş de tedarik sorunlarını gözler önüne serdi. Kpler verilerine göre ülkenin buğday ithalatı eylülde yıllık bazda yüzde 41 azalarak 491 bin tona geriledi. Reuters’a konuşan bir un değirmenciliği şirketinin yöneticisi de Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle sevkiyatların azalmasının bazı değirmenlerin kapasitesinin altında çalışmasına yol açtığını belirtti.
Yeni Talep Dalgası Fiyatları Daha Da Artırabilir
Küresel gıda piyasalarında önümüzdeki aylarda talebin yeniden yükselmesi de bekleniyor. Güçlü yerel hasatların ardından uluslararası piyasalardan alım yapmayan Orta Doğu ve Afrika’daki büyük ithalatçıların yeniden tedarik arayışına girmesi, fiyatlar üzerinde ek baskı oluşturabilir.
Uluslararası Tahıl Konseyinin kıdemli ekonomisti Alexander Karavaytsev, Reuters’a yaptığı açıklamada, “İki ay içinde ithalatçıların piyasaya dönmesiyle büyük bir yeni talep dalgası yaşanabilir” değerlendirmesinde bulundu.
Karavaytsev, Güney Yarımküre’de buğday hasadının olumlu beklendiğini ancak Avustralya ve Arjantin gibi ihracatçı ülkelerde üretimin olumsuz etkilenmesinin fiyatları daha da yükseltebileceğini söyledi. Ekonomist, “Fiyatların yükselmesine yönelik büyük riskler var” ifadelerini kullandı.
FAO Başekonomisti Torero da geçmiş sezonlardan kalan stokların sağladığı korumanın zayıflamaya başladığını vurguladı. Torero, “Önceki sezonlardaki stoklar ve iyi hasatlar bir tampon sağladı. Ancak bu tamponlar baskı altına girmeye başladı. Bu da ham madde fiyatlarındaki artışların daha sert hâle gelebileceği anlamına geliyor” dedi.
Gıda Enflasyonu Yoksul Tüketicileri Daha Fazla Etkiliyor
Gıda fiyatlarındaki yükseliş, özellikle gelirlerinin önemli bölümünü temel ihtiyaçlara ayıran düşük gelirli haneler üzerindeki baskıyı artırıyor. Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Asya’daki düşük ve orta gelirli ülkelerde gıdanın hane harcamalarındaki payının yüksek olması, fiyat artışlarının etkisini ağırlaştırıyor.
Öte yandan yükselen fiyatlar, hükümetlerin gıda ihracatına kısıtlama getirmesi riskini de beraberinde getiriyor. Olası ihracat yasakları, uluslararası piyasalarda zaten baskı altında olan arzı daha da daraltabilir.
Soya fasulyesi ve mısır stokları şimdilik yeterli görünse de bu ürünlerin gelecekteki arzı ABD ve Güney Amerika’daki üretime bağlı. Petrol fiyatlarındaki yükseliş de biyoyakıt üretiminde kullanılan bu iki ürünün fiyatlarını destekleyen unsurlar arasında yer alıyor.
