Halk arasında “yıpranma payı” olarak bilinen fiilî hizmet süresi zammı (FHSZ) kapsamında, kanunda belirtilen iş ve çalışma koşullarını taşıyan sigortalıların prim ödeme günlerine ilave süre eklenebiliyor.
Sosyal Güvenlik Kurumu’nun (SGK) uygulamasında bu ilave süre, yapılan işin niteliğine göre 60, 90 veya 180 gün olarak hesaplanabiliyor. Kazanılan sürenin belirli bir bölümü ise gerekli koşulların karşılanması halinde emeklilik yaşından indirilebiliyor.
Ancak fiilî hizmet süresi zammından yararlanmak için yalnızca riskli bir iş kolunda veya ilgili işyerinde çalışmak yeterli olmuyor. Çalışanın, 5510 sayılı Kanun’un 40. maddesinde belirtilen işlerde fiilen çalışması ve söz konusu işlerin risklerine fiilen maruz kalması gerekiyor.
Her 360 günlük çalışmaya 60, 90 veya 180 gün eklenebiliyor
Fiilî hizmet süresi zammında verilecek ilave gün sayısı, çalışılan işin niteliğine göre değişiyor.
SGK açıklamalarına göre kapsam dahilindeki işlerde geçirilen her 360 günlük çalışma için bazı gruplara 60 gün, bazı gruplara 90 gün, yer altı işlerinde çalışan belirli sigortalılara ise 180 gün ilave hizmet süresi verilebiliyor.
Örneğin 90 günlük fiilî hizmet süresi zammı kapsamında bulunan bir işte 360 gün çalışan sigortalının hizmet hesabına 90 günlük ilave süre ekleniyor. 180 günlük uygulamada ise aynı sürede 180 günlük ilave hizmet süresi kazanılabiliyor.
SGK, ilave sürenin hesaplanmasında çalışılan gün sayısına göre ilgili oranların uygulanacağını belirtiyor. Buna göre 60 günlük uygulamada çalışılan sürenin 60/360'ı, 90 günlük uygulamada 0,25'i, 180 günlük uygulamada ise 0,50'si üzerinden hesaplama yapılıyor.
İlave sürenin bir bölümü emeklilik yaşından düşebiliyor
Fiilî hizmet süresi zammının sağladığı avantaj yalnızca prim gün sayısının artırılmasıyla sınırlı kalmıyor.
SGK’ya göre kazanılan fiilî hizmet süresi zammının üç yılı geçmemek üzere yarısı, gerekli şartların karşılanması halinde yaşlılık aylığı bağlanması için gerekli emeklilik yaşından indirilebiliyor. Yer altı işlerinde çalışanlar açısından ise yaş indirimi bakımından bu süre sınırı uygulanmıyor.
Ancak yaş indiriminin uygulanabilmesi için çalışma süresine ilişkin ayrıca şartlar bulunuyor. SGK açıklamalarına göre, yer altı işlerinde çalışanlar için en az 1800 gün, diğer kapsamdaki sigortalılar için ise en az 3600 gün kanunda belirtilen iş ve işyerlerinde çalışma şartı aranıyor.
Yer altı işlerinde 180 günlük ilave süre
Fiilî hizmet süresi zammının en yüksek uygulandığı alanlardan biri yer altı işleri olarak öne çıkıyor.
SGK'nın ilgili düzenlemesinde, maden ocakları ile kanalizasyon ve tünel yapımı gibi yer altında gerçekleştirilen işlerde çalışan sigortalılar için her 360 günlük çalışma karşılığında 180 gün fiilî hizmet süresi zammı öngörülüyor.
Yer altı işlerinde çalışanlar, yaş indirimi bakımından da diğer kapsamdaki çalışanlardan farklı kurallara tabi tutuluyor.
Polis, asker ve MİT personeli de kapsamda
Fiilî hizmet süresi zammından yararlanabilen gruplar arasında bazı emniyet, polis, Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Milli İstihbarat Teşkilatı personeli de bulunuyor.
SGK'ya göre TSK, Jandarma ve Sahil Güvenlik Komutanlığında kanunda belirtilen görevlerde bulunan subay, yedek subay, astsubay, uzman jandarma ve uzman erbaşlar için her 360 günlük hizmete 90 günlük ilave süre uygulanıyor.
Emniyet ve polis mesleğinde kanunda belirtilen personel ile MİT mensupları için de her 360 günlük hizmet karşılığında 90 günlük ilave süre bulunuyor.
SGK ayrıca TSK ve Emniyet personeli için fiilî hizmet süresi zammının 8 yıla kadar uygulanabileceğini belirtiyor.
Sağlık çalışanlarına da ilave prim günü
Fiilî hizmet süresi zammından belirli şartları taşıyan sağlık meslek mensupları da yararlanabiliyor.
SGK düzenlemesine göre, kanunda belirtilen sağlık meslek mensuplarının insan sağlığı için koruyucu, teşhis, tedavi ve rehabilite edici hizmetlerde çalışmaları halinde her 360 günlük çalışma için 60 günlük ilave süre uygulanıyor.
Burada yalnızca “sağlık çalışanı” unvanına sahip olmak yeterli değil. Çalışmanın kanunda belirtilen hizmetler kapsamında olması ve gerekli koşulların sağlanması gerekiyor.
Cam, çimento ve ağır sanayide çalışanlar da yararlanabiliyor
Yıpranma payı yalnızca madencilik, güvenlik ve sağlık alanlarıyla sınırlı değil.
SGK'nın fiilî hizmet süresi zammı kapsamındaki işler listesinde kurşun ve arsenik işleri, cam fabrika ve atölyelerindeki belirli çalışmalar, çimento fabrikalarındaki bazı işler, asit üretimi, döküm ve radyoaktif veya radyoiyonizan maddelerle yapılan belirli çalışmalar da yer alıyor.
Bunun yanında su altında veya basınçlı hava altında çalışmayı gerektiren bazı işler ile dalgıçlık faaliyetleri de şartları taşımaları halinde kapsamda bulunuyor.
Yangın söndürme ve itfaiye işlerinde çalışanlar için de kanunda belirtilen koşullar kapsamında fiilî hizmet süresi zammı uygulanabiliyor.
Aynı işyerinde çalışmak tek başına yeterli değil
Yıpranma payı uygulamasında en önemli ayrıntılardan biri, yalnızca belirli bir kurumda veya fabrikada çalışmanın bu haktan yararlanmak için yeterli olmaması.
SGK, fiilî hizmet süresi zammının belirlenmesinde kanunda belirtilen işin fiilen yapılmasını ve çalışanın o işin risklerine fiilen maruz kalmasını esas alıyor.
Bu nedenle aynı işyerinde görev yapan bütün çalışanların otomatik olarak yıpranma payından yararlanması söz konusu değil.
Çalışanın yaptığı işin ve çalışma koşullarının 5510 sayılı Kanun’un 40. maddesinde belirtilen kapsam içerisinde bulunması gerekiyor.
Prim kayıtları kontrol edilmeli
Fiilî hizmet süresi zammından yararlanıp yararlanmadığını merak eden çalışanların yalnızca meslek unvanına bakması yeterli bulunmuyor.
Çalışmanın SGK'ya hangi kapsamda bildirildiği, yapılan işin kanunda belirtilen işlerden olup olmadığı ve gerekli çalışma koşullarının sağlanıp sağlanmadığı önem taşıyor.
Bu nedenle çalışanların SGK hizmet kayıtlarındaki bildirimlerini kontrol etmeleri ve fiilî hizmet süresi zammı kapsamında olup olmadıklarını ilgili kayıtlar üzerinden değerlendirmeleri gerekiyor.
Yıpranma payında öne çıkan süreler
Fiilî hizmet süresi zammı kapsamında işin niteliğine göre temel uygulamalar şöyle:
60 gün: Kanunda belirtilen bazı ağır ve riskli işler ile sağlık meslek mensupları gibi belirli gruplar.
90 gün: Polis ve emniyet mesleğinde kanunda belirtilen personel, MİT mensupları, TSK, Jandarma ve Sahil Güvenlikte kanunda belirtilen görevler ile bazı riskli işler.
180 gün: Maden ocakları ile kanalizasyon ve tünel yapımı gibi kanunda belirtilen yer altı işlerinde çalışanlar.
Uygulamanın kapsamı ve emeklilik yaşına etkisi, çalışanın yaptığı iş, fiilî çalışma süresi ve tabi olduğu sigortalılık durumuna göre değişebiliyor. Bu nedenle “yıpranma payı” bütün ağır işlerde çalışanlara otomatik olarak aynı şekilde uygulanan bir avantaj olarak değerlendirilmemeli.
