Tomris Hatun, MÖ 6. yüzyılda Orta Asya'da yaşayan Saka (Massaget) topluluklarının hükümdarıdır. Antik Yunan tarihçisi Herodot'un aktardığı bilgilere göre, eşinin ölümünün ardından devletin yönetimini devralarak halkının başına geçti.
Dönemin en güçlü hükümdarlarından biri olan Tomris Hatun, yalnızca siyasi liderliğiyle değil, aynı zamanda savaş meydanındaki başarısıyla da tarihe geçti. Günümüzde özellikle Türk dünyasında cesaretin, bağımsızlığın ve kadın liderliğinin simgelerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Tomris Hatun'un yönettiği topluluk, antik kaynaklarda Massagetler (Massagetae) olarak geçmektedir. Bazı tarihçiler Massagetleri Saka topluluklarının bir kolu olarak değerlendirirken, Türk tarih yazımında Tomris Hatun çoğunlukla Saka Türklerinin hükümdarı olarak anılmaktadır.
Massagetler, Aral Gölü ile Hazar Denizi'nin doğusunda, Orta Asya bozkırlarında yaşayan göçebe savaşçı topluluklardan oluşuyordu.
Tomris Hatun'un adını tarihe taşıyan en önemli olay, Pers İmparatorluğu'nun kurucusu II. Kiros (Büyük Kiros) ile yaptığı mücadeledir.
Herodot'un anlatımına göre Pers Kralı Kiros, Tomris Hatun ile evlenerek Massaget topraklarını siyasi yolla ele geçirmek istedi. Ancak Tomris Hatun bu teklifi kabul etmedi ve Pers hükümdarının amacını fark ederek reddetti.
Bunun üzerine Kiros, askeri harekât başlatarak Massaget topraklarına yöneldi.
Tarihi kaynaklara göre Pers ordusu, doğrudan savaşmak yerine hileye başvurdu. Kurulan tuzak sonucunda Tomris Hatun'un oğlu Spargapises esir düştü.
Esaretin ardından yaşamına son verdiği ya da hayatını kaybettiği aktarılan Spargapises'in ölümü, Tomris Hatun'u Pers ordusuna karşı büyük bir intikam savaşına yöneltti.
Herodot'a göre Tomris Hatun, Kiros'a şu sözlerle meydan okudu:
"Kana doymayan Kiros! Seni kendi kanınla doyuracağım."
MÖ 530 yılında gerçekleştiği kabul edilen savaşta Tomris Hatun komutasındaki Massaget ordusu, Pers kuvvetlerini ağır bir yenilgiye uğrattı.
Antik kaynaklara göre savaşta Pers Kralı II. Kiros da hayatını kaybetti. Herodot'un aktardığı rivayete göre Tomris Hatun, savaşın ardından Kiros'un kesilen başını kanla dolu bir tulum ya da kaba koyarak, daha önce ettiği yemini yerine getirdi.
Bu olay tarih boyunca sembolik bir anlatım olarak aktarılmış, ancak ayrıntılar modern tarihçiler tarafından kesin olarak doğrulanamamıştır. Kiros'un ölümüne ilişkin farklı antik anlatımlar da bulunmaktadır.
Tomris Hatun, askeri liderliği ve bağımsızlık mücadelesiyle kadın hükümdarlar arasında özel bir yere sahiptir. Güçlü bir imparatorluk olan Perslere karşı elde ettiği zafer, onu dünya tarihinin en dikkat çeken kadın komutanlarından biri hâline getirmiştir.
Türk tarih anlatısında cesaret, liderlik ve bağımsızlığın simgesi olarak gösterilen Tomris Hatun, özellikle kadınların devlet yönetimindeki rolünü temsil eden önemli tarihî figürlerden biri olarak kabul edilmektedir.
Tomris Hatun'un hayatı, tarih araştırmalarının yanı sıra edebiyat, tiyatro, belgesel ve sinema yapımlarına da konu olmuştur.
Özellikle Kazakistan yapımı "Tomiris" filmiyle geniş kitlelere ulaşan tarihî karakter, çeşitli belgesel projelerinde ve akademik çalışmalarda da ele alınmaktadır. Günümüzde Türk dünyasında adına düzenlenen etkinlikler, yayımlanan eserler ve sanatsal çalışmalarla mirası yaşatılmaya devam etmektedir.
