Tütün ürünlerine erişimin sınırlandırılması ve 18 yaşından küçüklere satışın önlenmesi amacıyla yeni bir elektronik denetim mekanizmasının hayata geçirilmesi planlanıyor. Sağlık Bakanlığının gündemindeki düzenleme kapsamında, sigara satış noktalarında yaş doğrulamasının dijital sistemler aracılığıyla gerçekleştirilmesi öngörülüyor.
Taslak çalışmada, Japonya ve Güney Kore gibi ülkelerdeki uygulamalara benzer bir model üzerinde duruluyor. Bu kapsamda, tütün ürünü satın almak isteyen kişilerin yaş bilgilerinin elektronik ortamda doğrulanması ve satış işleminin yaş şartını karşılayan kişiler için gerçekleştirilmesi hedefleniyor.
QR kodla yaş kontrolü nasıl yapılacak?
Taslak modelde, satış sırasında kullanılacak QR kodun ilgili kamu otoritesi tarafından oluşturulması öngörülüyor. Sigara satın almak isteyen kişinin telefonuyla okutacağı kod aracılığıyla elektronik doğrulama işlemi gerçekleştirilecek.
Sistemin, kişinin Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarasıyla eşleşen bilgiler üzerinden yaş şartını kontrol etmesi planlanıyor. Böylece alıcının 18 yaşını doldurup doldurmadığı belirlenebilecek. Doğrulama sonucunun satıcıya iletilmesiyle birlikte satış işleminin yaş sınırına uygun şekilde yürütülmesi amaçlanıyor.
Öngörülen modelin dikkat çeken yönlerinden biri ise kişisel verilerin korunmasına ilişkin yaklaşım. Taslağa göre satıcının, alıcının adı, tam yaşı ve diğer kişisel bilgilerine erişmesine gerek kalmadan yalnızca yaş şartının karşılanıp karşılanmadığını öğrenebilmesi hedefleniyor.
Bu yöntemle, mevcut yaş kontrolünün daha sistematik hale getirilmesi ve tütün ürünlerinin reşit olmayan kişilere satışının önüne geçilmesi amaçlanıyor. Ancak sistemin teknik altyapısına, doğrulama adımlarına ve uygulamada izlenecek yöntemlere ilişkin ayrıntıların, düzenlemeye yönelik çalışmaların ilerleyen aşamalarında netleşmesi bekleniyor.
Düzenlemenin gerekçesinde gençlerin sigaraya erişimi öne çıkıyor
Kanun teklifi taslağında, gençlerin tütün ürünlerine erişiminin önlenmesi düzenlemenin temel gerekçeleri arasında gösteriliyor. Bu kapsamda, 2017 yılında gerçekleştirilen Küresel Gençlik Tütün Araştırması sonuçlarına da yer veriliyor.
Taslakta aktarılan araştırma verilerine göre, 13-15 yaş grubunda hâlihazırda sigara kullanan öğrencilerin yüzde 73,3'ü, 18 yaşını doldurmamış olmasına rağmen market ve bakkal gibi satış noktalarından sigarayı rahatlıkla satın alabildiğini bildirdi.
Söz konusu veri, yaş sınırına ilişkin mevcut kuralların sahadaki uygulanmasına yönelik denetim ihtiyacını ortaya koyan bulgular arasında değerlendiriliyor. Yeni elektronik sistemle, satış noktalarında yaş kontrolünün daha etkin hale getirilmesi ve yaş şartının ihlal edilmesinin önlenmesi hedefleniyor.
Market, büfe ve internet satışlarında uygulanması değerlendiriliyor
Planlanan elektronik doğrulama sisteminin yalnızca fiziksel satış noktalarıyla sınırlı kalmaması gündemde. Taslak model kapsamında marketler, büfeler ve benzeri tütün ürünü satış noktalarının yanı sıra internet üzerinden gerçekleştirilen satışlarda da sistemin kullanılabilmesi değerlendiriliyor.
Uygulamanın farklı satış kanallarında devreye alınması halinde, yaş doğrulamasının ortak bir elektronik altyapı üzerinden yürütülmesi amaçlanıyor. Böylece tütün ürünlerinin satışında yaş şartının daha standart bir yöntemle kontrol edilmesi planlanıyor.
Bununla birlikte, internet satışlarında sistemin hangi aşamada kullanılacağı, satış işlemlerinin nasıl doğrulanacağı ve uygulamanın teknik ayrıntılarının nasıl düzenleneceği konusunda taslakta yer alan çerçevenin netleştirilmesi gerekiyor.
Günlük tütün ürünü alım miktarı da denetim kapsamına girebilir
Taslak çalışmada elektronik sistemin işlevinin yalnızca yaş doğrulamasıyla sınırlı tutulmaması da gündemdeki başlıklar arasında yer alıyor. Sistem aracılığıyla kişilerin yaşlarının yanı sıra günlük olarak satın alabilecekleri tütün ürünü miktarının da denetlenmesi öngörülüyor.
Bu yaklaşımın nasıl uygulanacağına, günlük alım miktarının hangi ölçütlere göre belirleneceğine ve kontrollerin teknik olarak nasıl yürütüleceğine ilişkin ayrıntılar ise henüz kesinleşmiş değil. Söz konusu başlıklara ilişkin uygulama esaslarının ilgili düzenlemeler kapsamında belirlenmesi bekleniyor.
Yeni sistem ne zaman yürürlüğe girecek?
Elektronik yaş doğrulama altyapısının geliştirilerek bir yıl içinde uygulamaya alınması öngörülüyor. Ancak bu süre, sistemin geliştirilmesi ve devreye alınmasına yönelik planlamayı ifade ediyor; uygulamanın kesin başlangıç tarihi ve nihai takvimi, düzenleme sürecindeki gelişmelere bağlı olarak netleşecek.
Taslakta, elektronik sistemin çalışma usul ve esaslarının Tarım ve Orman Bakanlığının görüşü alınarak Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenmesi planlanıyor. Teknik altyapının oluşturulması, satış noktalarının sisteme entegrasyonu ve doğrulama süreçlerinin belirlenmesi, uygulamanın hayata geçirilmesinde önem taşıyan aşamalar arasında bulunuyor.
Düzenlemenin yürürlüğe girmesi halinde, tütün ürünleri satışında yaş kontrolünün dijital bir mekanizmayla desteklenmesi ve 18 yaşından küçüklere satışın önlenmesine yönelik denetimlerin güçlendirilmesi hedefleniyor. Sistemin nihai işleyişi, kapsamı ve uygulama takviminin ise düzenlemeye ilişkin çalışmaların tamamlanmasıyla açıklığa kavuşması bekleniyor.
