Türkiye'de sebze ve meyve ticaretinin daha şeffaf hale getirilmesi, üreticinin pazara erişiminin kolaylaştırılması ve tüketici fiyatlarının oluşumunda aracılık maliyetlerinin azaltılması amacıyla hazırlanan Hal Yasası düzenlemesinde çalışmalar sürüyor.
Birden fazla yasama dönemidir gündemde olan düzenleme kapsamında hazırlanan yaklaşık 30 maddelik taslak, yapılan değerlendirmelerin ardından 9 maddeye düşürüldü.
Hazine ve Maliye, Ticaret, Tarım ve Orman ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik bakanlıklarının katkısıyla hazırlanan çalışma üzerinde AK Parti Grubu ve ilgili bakanlık bürokratlarının değerlendirmeleri devam ediyor.
Yeni düzenlemenin temel hedefleri arasında tarımsal ürünlerin üretim aşamasından tüketiciye ulaşana kadar takip edilmesi, kayıt dışı ticaretin önlenmesi ve üreticilerin pazarlama süreçlerinde daha güçlü hale getirilmesi bulunuyor.
Zincir marketlere yerli ürün bulundurma zorunluluğu getirilecek
Yeni taslakta dikkat çeken başlıklardan biri, zincir marketlerin raflarında yerli üretim sebze ve meyvelere daha fazla yer verilmesi oldu.
Düzenlemeyle zincir marketlere raflarının belirli bir bölümünde yerli ürün bulundurma zorunluluğu getirilmesi planlanıyor. Ayrıca yerli ürün tedarik eden ve satışını gerçekleştiren marketlere vergisel teşvikler sağlanması da gündemde.
Bu uygulamayla yerli üreticilerin ürünlerini daha geniş satış ağlarına ulaştırması ve Türkiye'de üretilen tarımsal ürünlerin perakende sektöründeki payının artırılması amaçlanıyor.
Ancak zorunluluğun hangi ürün gruplarını kapsayacağı, raflarda bulunması gereken yerli ürün oranının ne olacağı ve denetimlerin nasıl gerçekleştirileceği henüz kesinleşmedi.
Komisyoncudan komisyoncuya satışa sınırlama geliyor
Hal Yasası taslağında üretici ile tüketici arasındaki aracılık zincirinin azaltılması da önemli düzenlemeler arasında yer alıyor.
Bu kapsamda komisyoncudan komisyoncuya ürün satışının önüne geçilmesi ve ürünlerin üreticiden doğrudan satış noktalarına ulaştırılmasının kolaylaştırılması hedefleniyor.
Mevcut tedarik zincirinde birden fazla aracının yer almasının fiyat oluşumunu etkileyebildiği değerlendirilirken, yeni düzenlemeyle ürünlerin üreticiden marketlere, tüketicilere ve çevrim içi satış kanallarına daha doğrudan ulaştırılması amaçlanıyor.
Böylece üreticinin satış sürecindeki etkinliğinin artırılması ve gereksiz aracılık maliyetlerinin azaltılması hedefleniyor.
Tarımsal kooperatif sayısı iki katına çıkarılacak
Yeni düzenlemenin önemli ayaklarından birini de üretici örgütlerinin güçlendirilmesi oluşturuyor.
Tarım sektöründe üreticilerin bireysel olarak pazarlama yapmak yerine örgütlü yapılar üzerinden hareket etmesini teşvik etmek amacıyla tarımsal kooperatif sayısının iki katına çıkarılması hedefleniyor.
Kooperatiflerin güçlendirilmesiyle üreticilerin ürünlerini daha geniş pazarlara ulaştırabilmesi, toplu satış imkanlarından yararlanabilmesi ve büyük perakende zincirleriyle doğrudan ticari ilişkiler kurabilmesi planlanıyor.
Bu yaklaşımın özellikle küçük ve orta ölçekli üreticilerin pazarlık gücünü artırması bekleniyor.
Hal Kayıt Sistemi dijital olarak güçlendirilecek
Hal Yasası'ndaki yeni çalışmada ürünlerin tarladan market rafına kadar takip edilebilmesine yönelik dijital altyapının geliştirilmesi de öngörülüyor.
Bu doğrultuda Hal Kayıt Sistemi'nin daha etkin kullanılması, bildirim ve satış işlemlerinin şeffaflaştırılması, stok takibinin güçlendirilmesi ve denetim mekanizmalarının geliştirilmesi planlanıyor.
Ürünlerin tedarik zincirindeki hareketlerinin kayıt altına alınmasıyla kayıt dışı ticaretin önlenmesi ve gıda güvenliğinin artırılması amaçlanıyor.
Ayrıca ürünlerin kalite sınıflandırmasına ilişkin sorumlulukların artırılması ve denetim süreçlerinin daha etkin yürütülmesi de yeni düzenlemenin hedefleri arasında bulunuyor.
Hal Yasası'na uymayanlara hapis cezası gündemde
Dokuz maddelik yeni taslakta düzenlemelere aykırı hareket edenlere yönelik yaptırımların da artırılması planlanıyor.
Bu kapsamda idari para cezalarının yanı sıra bazı ihlaller için hapis cezası uygulanması gündeme geldi. Özellikle satış ve fiyat süreçlerinde şeffaflığın sağlanması, kayıt dışı işlemlerin önlenmesi ve belirlenen ticaret kurallarına uyulması hedefleniyor.
Ancak hangi ihlallerin hapis cezası kapsamına alınacağı, cezaların süresi ve uygulanacak idari para cezalarının miktarı henüz açıklanmadı. Bu ayrıntıların kanun teklifinin nihai halinde netleşmesi bekleniyor.
2025 yılındaki taslaktan farklı hangi düzenlemeler var?
Hal Yasası'nda değişiklik yapılmasına yönelik çalışmalar 2025 yılında da gündeme gelmişti. Ticaret Bakanlığı tarafından o dönemde görüşe açılan taslakta perakende sektörünün satışa sunduğu ürünlerin yüzde 20'yi geçmemek üzere doğrudan üreticiden veya üretici örgütlerinden temin edilmesi öngörülüyordu.
Önceki çalışmada ayrıca toptancı hallerinin kurulması ve işletilmesine ilişkin yetkilerin yeniden düzenlenmesi, üretici örgütlerine vergi avantajı sağlanması, üreticiye ödeme sürelerinin değiştirilmesi ve Hal Kayıt Sistemi bildirimlerinin sadeleştirilmesi gibi başlıklar bulunuyordu.
2026 yılında gündeme gelen yeni 9 maddelik taslakta ise market raflarında yerli ürün bulundurma zorunluluğu, aracılık zincirinin azaltılması, tarımsal kooperatiflerin yaygınlaştırılması ve yaptırımların artırılması daha fazla öne çıkıyor.
Hal Yasası ne zaman yürürlüğe girecek?
Hal Yasası'na ilişkin 9 maddelik çalışma için Meclis sürecine yönelik hazırlıklar devam ediyor. Ancak 30 Ekim 2026 itibarıyla düzenleme henüz yasalaşmış değil.
Taslağın kanun teklifine dönüştürülmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde görüşülmesi ve yasama sürecinin tamamlanması gerekiyor.
Bu nedenle zincir marketlere yerli ürün bulundurma zorunluluğu getirilmesi, komisyoncudan komisyoncuya satışın sınırlandırılması ve hapis cezası uygulanması şu an için yürürlükte olan kurallar arasında bulunmuyor.
Düzenlemenin kesin kapsamı, uygulama şartları ve yürürlük tarihi Meclis'teki süreç tamamlandıktan sonra belli olacak.
